मधेशी महिला पहिचानको समस्या

हेमन्ती केवरत

मधेशी महिलाका सामाजिकअवस्था
मधेशमाबसोबास गर्ने गैर खसभाषीमहिलाहरूलाई ‘मधेशीमहिला’भन्नखोजिएको हो । यसअन्तर्गत मधेशीआदिवासीजनजाति, मधेसी, मधेशीदलित रमधेशी मुसलमानमहिलाकापहिचानकाबारेमाचर्चा गर्न खोजिएको छ ।मधेसी समाजमापितृसत्तात्मक संरचनाविद्यमान छ । यस्तो संरचनामा पुरुषहरूको सर्वेसर्वापन हुनु स्वाभाविक देखिन्छ । पितृसत्तात्मक संरचनामा घरमूली परिवारको ज्येष्ठ पुरुष सदस्य नै हुन्छ ।मधेसमा यस्तै प्रचलनविद्यमान छ । मधेसी महिलाकाविवाहपूर्व घरपरिवारबाट दिइएकाव्यक्तिवाचकनामविवाहपश्चात् आश्यर्यजनकतवरले परिवर्तन गरिन्छ । विवाहपूर्व दिइएका सीता, उमा, बुधनी, देवकी, छुन्की, दुलारी, विवाहपश्चात् हठात् परिवर्तन गरिने चलन रहेको छ । मधेसी समुदायकामहिलाहरूमा धेरैजसो परिवारमा घरपरिवारकी जेठी बुहारी भए बर्कीकनियाँ, माहिलीबुहारी भए मैझलीकनियाँ, साहिँलीबुहारी भए सैझलीकनियाँ र कान्छी बुहारी भए छोट्कीकनियाँभनीबोलाइने चलन रहेको छ । उक्तपहिचान पछिपछि गएर बधूकामाइतीगाउँका नामबाट बधूकानामकरण गरिने परम्परा रहेको छ ।
पहिचान के हो ?
पहिचानभनेको मौलिकता सहितको विशिष्ट र पृथक् चिनारी हो । परिचयमानिसको व्यक्तिगत, सांंस्कृतिक र राजनीतिकविषयवस्तुसँग सम्बन्धित हुन्छ । हरेक व्यक्तिको परिचयजातीय, लैङ्गिक, भाषिक, धार्मिक, राष्ट्रिय र सङ्घसंस्थालगायतकाअन्य धेरै परिप्रेक्ष्यहरूबाट निर्देशित हुन्छ । यो व्यक्तिगत, सामुदायिक, सामाजिक, जिल्ला स्तरीय,अञ्चल स्तरीय, प्रदेश स्तरीय, भेगीयतहदेखि राष्ट्रिय हुँदै बहुराष्ट्रिय–क्षेत्रीयपहिचानको विषयवस्तु पनिहुन सक्तछ । जस्तै व्यक्तिगत रूपमा कसैको नाम राम, श्याम, उमा, गीता, फुर्वा, आइतमाया, बुधनी जे पनिहुन सक्तछ । सामुदायिकपहिचानका सन्दर्भमाभन्नुपर्दा केवरत समुदाय, ताजपुरिया समुदाय, राजवंशी समुदाय, गन्गाई समुदाय, उराँव समुदाय, सन्थाल समुदाय, लिम्बू समुदाय, राई समुदाय, दुसाध समुदाय, मुसहर समुदाय, डुम समुदायआदिका नामबाट पनि एक खालको पहिचानकायमभएको हुुुुुन्छ । त्यसैगरी भाषातथा संस्कृतिएवम् भेग विशेषसँगजोडिएर मैथिल समाज, भोजपुरिया समाज, अवधी समाजका नामबाट पनि छुट्टै चिनारी कायमभएको हुन्छ । जिल्ला स्तरीय पहिचानका सन्दर्भमामोरङ्गेली, झापाली, पाँचथरे, धनकुटे, दैलेखी, कालीकोटे, अछामी आदिनामले एक खालको पहिचानको निर्मितिभएको पाइन्छ । प्रादेशिकस्तरमाकोशीप्रदेशकालागिकोशीय,मधेस प्रदेशकालागिमधेसी, वागमतीप्रदेशकालागिवागमतीयआदिनामले पनिपहिचानबनेको हुन्छ । नेपालको सन्दर्भमा भेगीयहिसाबले हिमाली, पहाडी, मधेसी पहिचानका सन्दर्भहरूलाई उल्लेख गर्न सकिन्छ । जातीयहिसाबले कुनै जातिविशेषलाई जनाउने नामपनिहुन सक्तछ । नेपालमाबसोबास गर्ने सबै नागरिककालागि नेपाली राष्ट्रियताको पहिचान महत्त्वपूर्ण अनि स्वाभिमानको विषयहुन जान्छ । वस्तुतःपहिचानका फरक फरक सन्दर्भहरू हुने स्पष्ट छ ।
विवाहपूर्व मधेसी महिलाका नाम
हरेककिशोर किशोरीकानामकरण तिनकाआमाबाबुले गरेका हुन्छन् । कतिपयजातजातिमा वैदिकविधानअनुसार नामकरण गर्ने चलन छ भने कतिपयकुनै विधिविधानविना नै नाम राख्ने चलनपनि छ । फेरि कतिपयआदिवासीजनजाति, मधेसी र मधेसी दलित समुदायमाशिशु जन्मेको बारकाआधारमानाम राख्ने परम्परागतप्रचलनपनि पाइन्छ । आइतबार जन्मेकीनानीको नामआइतमाया, सोमबार जन्मेकीको शिशुको नाम सोमिया, मङ्गलबार जन्मेकीशिशुको नाम मङ्गली÷मङ्ली, बुधबार जन्मेकीशिशुको नामबुधनी÷बुध्नी राखिने चलनपनि रहेको छ । रेखा, सोभा, गोमा, जानकी, गीता, उषा, सुलोचनाआदिमधेसी किशोरीकाव्यक्तिवाचकनामहरू विवाहपश्चात् हठात् परिवर्तन गरिन्छ ।यसो हुनुमा पुरुषप्रधानपितृसत्तात्मक सोच नै प्रमुखकारकतत्त्व देखिन्छ । विवाहपश्चात् महिलाहरूलाई जुराइदिएको नामको तिनले विरोध र प्रतिकार गर्न समेत सक्तैनन् । त्यसो गरेको खण्डमा त्यस्तीबधूलाई मधेसी समुदायका घरपरिवार, नाताकुटुम्ब एवम् समाजमा राम्रो बुहारी मानिँदैन । उसलाई वाचालबधूको संज्ञा दिइन्छ ।
विवाह पश्चात्माइती गाउँका नामका पछाडि ‘वाली’प्रत्यय थपेर बुहारीका नामकरण
मधेसी समुदायमाकिशोरीकाविवाहपश्चात् तिनकानाममाइतीगाउँको नामका पछाडि ‘वाली’प्रत्ययका रूपमाथपेर बोलाइने चलन छ जस्तै नरसिंह गाउँकी बधू भए नरसिंहवाली, नकटा गाउँकी बधू भए नकटावाली, भेरुवागाउँकीबुहारी भए भेरुवाबाली, डाइनियाँ गाउँकीबुहारी भए डाइनियाँबाली, सुपौल गाउँकीभए सुपौलबालीकनियाँभनीबोलाइने प्रचलन रहेको छ । यसैगरी लहानवाली, मिर्चैयावाली, जनकपुरवाली, जलेश्वरवाली, पटियापारावाली यस्तै यस्तै बधूकामाइतीगाउँसँगजोडेर बोलाइने गरिन्छ । यसरी गाउँकानामका पछाडि जोडेर लामो फेहरिस्त बनाउन सकिन्छ । यस सानो लेखमा धेरै लामो विवरण दिनु उपयुक्तनभएकाले प्रतिनिधिमुलकतवरले मात्रउल्लेख गरिएको हो ।
सन्तानको जन्म पश्चात्को फरक नामकरण
मधेसीमहिलाका सन्तानजन्मिए पछि तिनका सन्तानकानामका पछाडि फल्नाके माँय, अम्माआदि सम्बोधनगरिन्छ । जस्तै सन्तानको नाम गुड्डु राखिएको छ भने गुड्डुके माँय, रमिता राखिएको छ भने रमिताके माँयवाअम्मा यस्तै यस्तै नामले बोलाइने गरिन्छ । मङ्लीके मम्मि, बुध्निके माँय सन्तानकानामका पछाडि फल्नाके मम्मिभनीबोलाइने प्रचलनविद्यमान छ । मधेसीमहिलाकाव्यक्तिगत नामबाट प्रायजसो बोलाइने गरिँदैन । सहर बजारतिर बस्ने युवाहरूले महिलाकाव्यक्तिगत नामबाट सम्बोधन गरेको भने भेटिन्छ ।
पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनाको हावी
मधेसी समुदायमा घरपरिवारदेखि समाजकाकुनै विषयवस्तुकाबारेमा निर्णय गर्दा पुरुषकै सर्वेसर्वापन हुन्छ । पुरुषसत्ताहावीभएकाले मधेसी महिलाका निर्णय गर्ने अधिकार कुण्ठित भएको पाइन्छ । यस समुदायमामहिलाले कुनै कामगर्दा आप्mनो परिवारको मूली पुरुषसँगआदेश लिएर मात्रकामगर्नुपर्ने हुन्छ । बहुसङ्ख्यकमधेसी महिलाहरू आपूmखुसी निर्णय गर्न स्वतन्त्रभने हुँदैनन् । विवाहितमहिलाहरू घुम्टो भित्र बस्नु पर्ने बाध्यता, नाटक आदिमञ्चनगर्ने स्टेजमाअभिनयकालागिभागलिने अवसर नपाउने अवस्थाले मधेसी समुदायमापितृसत्तात्मकविचारधाराले जरो गाडेको देखिन्छ ।
यसरी हेर्दा के देखिन्छ भने मधेसी समुदायकामहिलाका पृथक् र विशिष्ट पहिचानको समस्या छ । यसबाटवास्तविकपहिचान सङ्कटमा पर्नुका साथै तिनकाआत्मसम्मान र स्वाभिमानमा समेत ठेस पुगेको देखिन्छ । यस्तो सन्दर्भमाबधूलाई उसको आत्मविश्वास बढाउन, मनोबल उँचो पार्नकानिम्तिउसकै विवाहपूर्वको निश्चितव्यक्तिवाचक नामबाट सम्बोधनगरिनु उपयुक्तहुने देखिन्छ । यसकानिम्तिमधेसी महिलाहरू एकपटक गम्भीर भएर सोच्दै परामर्श गरी ठोस निष्कर्ष निकाल्नु बुद्धिमानी हुने देखिन्छ ।