नयाँ दिल्ली । एक प्रसिद्ध न्यायाधिश फाली नारिम्यानले हेगस्थित अन्तर्राष्ट्रिय न्यायिक अदालतमा अन्तर्राष्ट्रिय मानवतासम्बन्धी कानुनको व्याख्या गर्ने क्रममा युक्रेनमा जारी युद्धमा प्रयोग भइरहेका आणविक हतियारले सिर्जना गर्ने खतरापूर्ण स्थिति विषयमा ध्यानाकर्षण गराएका थिए। उनले भारी बहुमतको ‘राज्यलाई आफ्नो अस्तित्व खतरामा परेको बेला आत्मरक्षामा आणविक हतियार प्रयोग गर्न अनुमति दिएको छ’ भन्‍ने वाक्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको वर्तमान अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै उल्लेख गरिएको बताए।

यो वाक्यको अन्त्यमा आणविक हतियारहरूको निषेधमा निश्चित कानूनको अनुपस्थितिमा ‘आणविक हतियारहरूको धम्की वा प्रयोग वैध वा गैरकानूनी हुनेछ कि भनेर निश्चित रूपमा निष्कर्षमा पुग्न सक्दैन।’ अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा, अदालतले आणविक हतियारको प्रयोग वा स्वामित्वलाई पनि समर्थन गरेन; यस विषयमा कानूनको अभावलाई मात्र औंल्यायो। त्यो स्थिति सन् १९९६ सम्ममा थियो। अब, २०२२मा हामीसँग जनवरी २०२१ मा पारित भएको आणविक हतियार निषेधसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय सन्धिको अन्तर्राष्ट्रिय कानून छ। संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाका १२२ सदस्यहरूद्वारा पारित भएको थियो। संयुक्त राष्ट्र संघका ५० सदस्य राष्ट्रहरूले अनुमोदन गरेपछि यो कानुन लागू भएको छ।

त्यसयता हस्ताक्षरकर्ताको संख्या बढेर ९१ पुगेको छ। यसरी, बाध्यकारी शक्तिसहितको सन्धि अब यस विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको अंश बनिसकेको छ। परमाणु हतियारको कुनै पनि धम्की वा प्रयोग अब अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको स्पष्ट उल्लंघन हो। यो अन्तिम दृष्टिकोण अहिलेसम्म आईसीजेलाई पठाइएको छैन, उनीहरूको विचारमा संयुक्त राष्ट्र संघले भारी बहुमतबाट पारित गरेको कानून, र अब लागू गर्न आवश्यक संख्याभन्दा बढीले अनुमोदन गरेको छ। तीन दशक पुरानो शासनलाई ओभर-रूल गर्नेछ। अन्तर्राष्ट्रिय अदालतको राय, जुन एकमत थिएन र विकासोन्मुख विश्वको विचारलाई प्रतिनिधित्व गर्दैन।

वास्तवमा सन् १९९६ विकासशील देशहरू (श्रीलंका, गुयाना र सिएरा लियोन) बाट आईसीजेका तीन न्यायाधीशहरूको अल्पसंख्यक राय कुनै पनि परिस्थितिमा ‘अति विनाशकारी’ हतियारहरूको प्रयोगको विरुद्धमा थियो। यो अब संयुक्त राष्ट्र संघका सदस्य राष्ट्रहरूको भारी बहुमतले लिएको स्थिति हो। तसर्थ, अब सर्वोच्च प्राथमिकता यो मुद्दालाई आईसीजेसमक्ष नयाँ विचारको लागि लैजानु पर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानूनमा हालैको विकास अब आणविक हतियारहरूको निषेधमा एक सन्धि छ, जसले आणविक हतियारहरूको ‘अधिकार’लाई पनि गैरकानूनी बनाउँछ। यो १९९६ मा आईसीजेको आदेशको अंशमा उत्पन्न भएको छ। कार्य योजना र कार्यपत्रमा थोरै लिनेहरू थिए, अब त्यहाँ बहुसंख्यक गैर-आणविक राज्यहरू देखा परेका छन्।

जसले यी र अन्य सामूहिक विनाशका हतियारहरू बिनाको संसार खोज्छन्। रासायनिक हतियारको प्रयोग वा धम्कीलाई गैरकानूनी बनाउने संयुक्त राष्ट्र महासन्धिमा एउटा उदाहरण अवस्थित छ। रासायनिक हतियार निषेध सन्धिका धेरै प्रमुख प्रावधानहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। यदि संयुक्त राष्ट्रसंघको निर्णयबाट रासायनिक हतियारमाथि प्रतिबन्ध लगाउन सकिन्छ भने आणविक हतियारमाथि किन रोक लाग्दैन? यदि भारतले संसारलाई यी भयानक हतियारहरूबाट मुक्त गर्ने मामिलामा आफ्नो परम्परागत अग्रगामी भूमिका पुनः सुरु गर्छ भने हामी यी अत्यन्त खतरनाक हतियारहरूको उन्मूलनको लागि तर्क गर्ने पहिलो वास्तविक आणविक हतियार राष्ट्र हुनेछौं।

यो एक स्पष्ट आह्वान हो, जसको लागि हामी कुनै समय प्रख्यात थियौं र यसरी यी हतियारहरूको निषेध गर्न चाहने विश्व मतको वर्तमान ज्वारमा सामेल हुन आणविक हतियारहरूको क्षमता र भण्डार भएको एक मात्र राज्य बन्न सक्छ। यो रामायण र महाभारतको विरासतलाई अगाडि बढाउने राजनेताको कार्य हुनेछ जसमा नरिमनले पुष्टि गरेझैं, श्रीलंकाका न्यायमूर्ति वीरामन्ट्रीको नेतृत्वमा तीन असहमति न्यायाधीशहरूले आफ्नो विचारमा आधारित छन्, ‘आवश्यक सिद्धान्तहरू र सांस्कृतिक संरचना भत्काउने परम्पराको विषयमा जवाफ दिनुपर्छ,’ धेरै भन्दा धेरै देशहरूद्वारा आणविक हतियारहरूको निरन्तर भण्डारण अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानूनको उल्लंघन हो।