नेपाल – भारत को बलियो सम्बन्धलाई तोडने कोसिसमा चिन

अपार रणनीतिक महत्वका बाबजुद नेपालले भारतको भूराजनीतिक र सुरक्षाको हिसाबकिताब राखेको भएता पनि भारतले यो सम्बन्धलाई शक्ति वृद्धि गर्ने दृष्टिकोणको संकीर्ण स्वार्थबाट हेरेको छैन । बरु नेपालसँगको भारतको सम्बन्ध सधैँ सार्वभौमसत्ता, समानता, शताब्दीयौँदेखिको पारस्परिक सम्मानको सिद्धान्तमा आधारित छ ।

परम्परागत मूल्य र ‘छिमेक पहिलो’ नीतिको सन्दर्भमा, भारतको मुख्य फोकस नेपालमा पूर्वाधार विकासको लागि सहायता र अनुदानमा बढावा दिनु, सांस्कृतिक सम्बन्ध प्रवर्द्धन गर्नु, मानव विकास सूचकहरूको सुधार गर्नु र २०१५ को भूकम्प जस्ता प्रतिकूल परिस्थितिहरूमा नेपाललाई सहयोग गर्ने नीति हाे ।

स्वतन्त्रतापछिको भारतले नेपालसँग घनिष्ट सांस्कृतिक र ऐतिहासिक रुपमा मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध बनाएको थियो ।

सन् १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धिमार्फत भारत र नेपालले एकअर्कालाई ‘विशेष सम्बन्ध’ का दर्जा दिएका थिए । जसअन्तर्गत भारतीय र नेपाली दुवै व्यवसायका लागि राष्ट्रिय व्यवहार र आवास, सम्पत्ति, रोजगारी, व्यवसाय र आवागमनका विषयमा नागरिकलाई पारस्परिक व्यवहार गर्ने व्यवस्था गरिएको थियो ।

नेपालको आन्तरिक मामिलामा भारतले बारम्बार हस्तक्षेप गर्छ भन्ने भ्रम सृजना यदाकदा भइरहेको भए पनि त्यो सत्यभन्दा धेरै टाढा  छ ।

बरु नेपालको उत्तरी छिमेकी चीनले सधैँ नेपाललाई सुरक्षा र रणनीतिक दृष्टिकोणले हेर्छ । ऐतिहासिक रूपमा, चीनको चासो तिब्बतमा आफ्नो वर्चस्व कायम राख्नु र यस क्षेत्रबाट कुनै पनि बाह्य शक्तिलाई टाढा राख्नु थियो । यस्तो स्वार्थपूर्ण दृष्टिकोण राख्दै चीनले नेपालसँग सम्बन्ध विस्तार गरेकाे देखिन्छ । वास्तवमा नेपाल र चीनबीच द्वन्द्व र युद्धको इतिहास रहेको छ ।

जस्तै सन् १७८९ को केरुङ सन्धि अन्तर्गत नेपालले तिब्बतसँगको व्यापारिक सम्बन्ध सुदृढ गरेपछि चीनले नेपालविरुद्ध सैन्य कारवाही अगाडि बढाएको थियाे । १७९२ मा, चीनले ७० हजार सेनाको साथ नेपालमाथि आक्रमण गरेकाे थियाे र धाइबुङ (काठमाडौं नजिक) सम्म चीनिया सेना आएका थिए ।

चीनले नेपालमा मुख्यतया राजनीतिक स्वार्थ राखेको थियो र नेपाललाई उसकाे सहायक राज्यको रूपमा हेरेको थियो ।
सन् १८१४-१६ को एङ्ग्लो-नेपाल युद्धमा चीन नेपाललाई असाध्यै खाँचो थियाे । त्याे बेला चीनसँग नेपालले सैन्य सहायता मागेकाे थियाे । तर चीनले कुनै सहयाेग गरेन । उल्टै नेपाललाई असहयाेग हुने गरी काम गरेकाे  थियाे ।

१८३८-१८४० को युद्धमा सहयोगको लागि चीनलाई गरिएको अर्को अपिललाई पनि त्यसले अस्वीकार गर्‍याे ।
“विदेशी बर्बरहरूको देशको रक्षा गर्न सेना पठाउने चिनिया नीति होइन” भनेर त्यसबेला चीनले नेपाललाई सहयाेग गर्न अस्वीकार गर्‍याे ।

वास्तवमा नेपाली जनताकाे चाहना विपरीत चीनले कूटनीतिक सम्बन्धको इतिहासमा नेपालको आन्तरिक मामिलामा आफूलाई संलग्न गरेको छ । कुनै पनि आन्तरिक उथलपुथलविरुद्ध चीनले नेपाली राजाहरूलाई निरन्तर सहयोग गरेको छ ।

चीनले आफ्नो स्वार्थका लागि नेपालमा राजतन्त्र कायम राख्यो र यसरी नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई विफल पार्न मद्दत गर्‍यो ।

यसबाहेक, सन् २०१७ देखि नेपालको आन्तरिक मामिलामा चीनको हस्तक्षेप प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा बढ्दै गएको छ । सन् २०१९ मा दुई देशबीचको सम्बन्धलाई ‘रणनीतिक साझेदारी’ मा स्तरोन्नति गरिएको छ जस अन्तर्गत चीनले ठूला आर्थिक प्याकेजहरू प्रस्ताव गरेको थियो जसलाई नेपाली रणनीतिक समुदायले चीनले ‘रणनीतिक परोपकारी’ को रूपमा हेरेका थिए।

जसले राष्ट्रपति सी चिनफिङको नेतृत्वमा नेपाललाई आफ्नो रणनीतिक नियन्त्रणमा ल्याउने चिनिया नीतिलाई पुन: उन्मुख गरिएको छ । नेपाललाई अहिले दक्षिण एसियामा चीनको प्रवेशद्वारको रुपमा हेरिएको छ । र यसको भू-अर्थशास्त्र तथा भू-रणनीतिक चासोको एक महत्त्वपूर्ण साधन हाे ।

साथै भारतको बढ्दो आर्थिक र सैन्य शक्तिसँगै यस क्षेत्रमा बढ्दो अमेरिकी हस्तक्षेपले चीनको ‘रणनीतिक चिन्ता’ बढाएको छ। चीनले दक्षिण एसियामा चीन केन्द्रित क्षेत्रीय व्यवस्था निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
भारतको बढ्दो शक्ति र भूमिकाले चीनको महत्वाकांक्षाका लागि उत्तेजक र ‘रणनीतिक बाधा’को रूपमा सामुन्ने आउने छ ।

नेपालको मनोवैज्ञानिक दिमागमा भारतप्रति नकारात्मक धारणा निर्माण गर्न चीनले सक्रिय सहयोग गरिरहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ । उदाहरणका लागि, सन् २०१५-१६ मा नेपाली जनताको हेरचाह र चासोप्रति भारतको विश्वास गुमेको देख्न सक्ने क्षतिलाई चीनले फाइदा उठाइरहेको छ।

यदि चीनले भारतलाई आफ्नो सुरक्षा हितका लागि खतराको रूपमा हेरिरह्यो भने, यसले नेपाललाई दुई प्रमुख शक्तिहरूबीचको प्रोक्सी युद्धभूमि बन्न सक्छ । यसले नेपाललाई चीनको भू-रणनीतिक डिजाइनप्रति सचेत रहन मद्दत गर्नेछ। यसले हालैको श्रीलङ्काको संकटबाट पाठ सिक्नुपर्छ जुन चिनियाँ लगानीले अत्यधिक बढेको छ ।

नेपाल–भारत सम्बन्ध आपसी सम्मान र सार्वभौम समानतामा आधारित छ । भू-रणनीतिक लाभका लागि नेपालसँग अन्तरसम्बन्धित र आफ्नो हितलाई अगाडि बढाउने चीनको विपरीत, भारतले नेपालसँग गैर-पारस्परिकताको नीति अवलम्बन गरेको छ र दुई देशबीचको सभ्यता र ऐतिहासिक सम्बन्धलाई ध्यानमा राख्दै नेपाललाई अनुकूल सर्तहरू विस्तार गरेको छ ।

सीमा विवाद जस्ता बाँकी रहेका विवादहरू समाधान गरेर भारत–नेपाल सम्बन्ध थप सुमधुर बन्नेछ । नेपालले आफ्नो घरेलु चुनावमा भारतसँग सहयाेग नलिँदा राम्रो गरिरहेकाे छ ।

यी साना बाधाहरू हटाएर भारत र नेपालबीचको रणनीतिक साझेदारीलाई थप उचाइमा पुर्‍याउने छ। र क्षेत्रीय प्रभुत्व बन्ने चीनको खराब तथा गलत याेजनाबाट बच्न सकिन्छ । नेपालआज