काठमाडौं । दार्चुलामा चीनले निर्माण गरेको ३० मेगावाटको चमेलिया जलविद्युत आयोजना नेपालको सबैभन्दा महँगो आयोजनाहरूमध्ये जिल्ला एक हो ।
३ वर्षमा सम्पन्न गर्नेगरी यो रन-अफ-द-नदी परियोजना २०१० मा सुरु गरिएको थियो । तर यो सम्पन्न हुन १० वर्ष लाग्यो ।
यसका अलावा चमेलियाको लागत शुरूमा नेपाली रुपैयाँ ६० लाख अनुमान गरिएको थियो । अहिले बढेर १६ करोड पुगेको छ ।
पछिल्लो समय चिनियाँ कम्पनी सिभिल ठेकेदारका रुपमा काम गरिरहेको छ । यो परियोजनका लागि चाइना गेजुवा ग्रुप (सीजीजीसी) ले पछिल्लो समय नेपालमाथि विभिन्न मुद्दाहरू उठाएको छ ।
यद्यपि यी मुद्दाहरुमा चर्चा गर्नुपूर्व चुनौतीहरु बुझ्न जरुरी छ । सुरुदेखि नै चमेलियाको सामना गरिरहनुपरेको छ । यसमा कार्यान्वयनमा ढिलाई समावेश छ । जसले लागत धेरै बढेको छ । नेपाल विद्युत प्राधिकरणले २००६ मा चाइना गेजुवा ग्रुप (सीजीजीसी)लाई अनुमानित लागत ७.५ अर्बमा ठेक्का दिएको थियो । जसमा २ अर्ब बृद्धि लागत अनुमानित राखिएको थियो ।
सीजीजीसीले जनवरी २००७ बाट काम सुरु गरेको थियो । ७ वर्षको समय लियो । यद्यपि सम्पन्न भने अगस्ट २०१८ मा गर्यो । ढिलाई हुनुको कारण भुक्तानीमा ढिलाई, प्राकृतिक विपत्ति र विरोध प्रदर्शनलाई देखायो ।
२०१४ मा सीजीजीसीले करिब १८ महिना काम रोक्यो । थप पैसा माग गरयो । निर्माण लागत बढेको भन्दै प्राधिकरणबाट १ अर्ब १ करोड सुरुङको ‘निचोड’ शीर्षकमा लियो ।
साँच्चै, चिनियाँहरूले आफ्नो पाउन्ड मासु कसरी प्राप्त गर्ने भनेर जान्दछन् साना छिमेकीहरूबाट । सीजीजीसीले २०११८ मा परियोजना पूरा गर्दा लागत बढाएर १६ अर्ब पुर्याए । प्रासंगिक रूपले प्रति मेगावाट लागतको हिसाबले पनि चमेलिया महंगो छ ।
निजी क्षेत्रका कम्पनीले लागत १८० मिलियन रुपैयाँ प्रति मेगावाटमा विकास गरिरहेका बेला सीजीजीसीले तीन गुना अधिक की माग गरेको छ । अर्थात चमेलियाका लागि ५४० मिलियन रुपैयाँ प्रति मेगावाट माग गरेको छ ।
सीजीजीसीले नेपाललाई उठाएका उजुरीहरूमा हाम्रो ध्यानाकर्षण गराउँदा यस्तो देखिन्छ, विद्युत प्रधिकरणले भुक्तानी ढिलाइ गरेको, यसको लेखापरीक्षण र सोधपुछमा मूल्य घटाएको सम्बन्धमा सीजीजीसीले अतिरिक्त रकम फिर्ता गर्ने र अन्तमा परियोजनालाई प्राधिकरण द्वारा जारी नगरिने र ३१२.६२ मिलियन रुपैयाँ प्रदर्शन ग्यारेन्टी राखिनेछ ।
नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा चिनियाँ लगानी यस्तो ढिलाइले भरिएको छ । यो पक्ष दक्षिण र चीनले सुरु गरेका यस्ता धेरै परियोजनामा देखिएको छ दक्षिण-पूर्वी एशियामा ।
नेपालको सन्दर्भमा चीनले नेपालको जलविद्युतमा लगानी गर्न इच्छुक देखाएको छ । तर केही अवस्थामा, पश्चिम सेतीको मामलामा जस्तै आर्थिक उपलब्धता नहुँदा चीनले पछि हट्नुपरेको छ । जबकि अमेरिकी डलर १.२ बिलियन परियोजना राज्यको स्वामित्वमा रहेको थ्री गर्जेस इन्टरनेशनलले विकास गर्ने उद्देश्यले असफल भएको थियो ।
परियोजनाको वित्तीय मोडालिटीको काम गर्दा यसको औपचारिक समाप्ति भयो । त्यसैगरी २०१७ मा तत्कालीन नेपाल सरकारले नेपालसँगको सम्झौता खारेज गरेको थियो बुद्धगण्डकीको विकासका लागि गेजुवा समूह (अमेरिकी डलर ४४.६ मिलियन) ।
तर, बुद्धगण्डकी सन् २०१८ मा केपीले चिनियाँ कम्पनीलाई फिर्ता गरेको थियो । ओली सरकारको उद्देश्य चिनियाँ लगानीकर्तालाई निर्माणमा संलग्न गराउने थियो । नेपालको कमजोर पूर्वाधार । एक पटक आयोजना फिर्ता भएपछि आलोचना भएको थियो । चाइनिज भनेको यो हुनुको सट्टा अन्तर्राष्ट्रिय बोलीको लागि खुला हुनुपर्छ ।
गेजुबा समूहलाई सुम्पिएको छ । उल्लेखनीय छ, आयोजनाले झण्डै ४० हजारलाई असर गरेको छ । नेपालमा चिनियाँ लगानी पनि कहिलेकाहीं र कतिपयमा छानबिनको दायरामा आएको छ स्थानीयको विरोधमा मुद्दा ।
चीनको विरोधमा स्थानीयले गरेको विरोधको मामला लिनुहोस्- ओलीको निर्वाचन क्षेत्र दमक नगरपालिकाको दमक क्लीन इन्डस्ट्रियल पार्क । चमेलियाले यसको प्रतिकूल नतिजालाई एकदमै वास्तविक रूपमा हाइलाइट गर्दछ ।
खासगरी जलविद्युत क्षेत्रमा चिनियाँ कम्पनीमाथि नेपालको निर्भरता बढेको छ । तथ्य कुरा के हो भने नेपालमा चिनियाँ लगानी धेरै छैन। तिनीहरूले रकम दिए सन् २००० देखि २०१७ को बीचमा १ अर्ब अमेरिकी डलरभन्दा कम मात्र भए पनि नेपाल बन्ने जोखिम आर्थिक रूपमा चीनमा सधैं निर्भर रहन्छ ।
जुन अन्य देशहरूले देखेका छन् श्रीलंकासहित दक्षिण एसियामा । वातावरणसँग सम्बन्धित ठूलो समस्या छ । नेपालमा चिनियाँ लगानीलाई हेर्दा यो कुरालाई ध्यानमा राख्नुपर्छ जलविद्युत क्षेत्र । चीनले दक्षिण र दक्षिण पूर्व एसियामा बाँधमा ठूलो लगानी गरेको छ ।
यस्ता धेरै परियोजनाहरू उदाहरणका लागि मेकोङ बाँध जस्तै, मानिसहरूको ठूलो विस्थापनको परिणाम देखेको छ र जीविकोपार्जनको हानि । यसको मेकोङमा बाँध निर्माणसँगै बढेको छ । मेकोङबाटै विद्युत् उत्पादन गर्दै चीनले नदी प्रणालीलाई त्यसबाट वञ्चित गरेको छ ।
प्राकृतिक प्रवाह र प्रभावमा नदी र यसको पारिस्थितिकी प्रणाली तल स्ट्रीम देशहरूमा मारे । तसर्थ नेपालमा ठूलो मात्रामा चिनियाँ लगानीप्रति सचेत रहनु उपयुक्त हुन्छ । तिनीहरूको जलविद्युत क्षेत्र, अहिले र भविष्यमा ।
नेपालमा चमेलिया जलविद्युत आयोजनाले भोग्नुपरेको समस्या एकैपटक होइन, तर विकासोन्मुख देशहरूलाई ठूलो चिनियाँ सिकारी ऋण दिने संयन्त्रको अंश, जसले अनजानमा चीनबाट ठूलो ऋण लिएका छन् । प्रायः पूर्ण रूपमा अनजान सहज चिनियाँ ऋणको प्रलोभनमा परेको परिणाम पछि यी देशहरू आफूलाई स्क्विड खेल जस्तो परिस्थितिमा फेला पार्नुहोस्, जहाँ पूर्वनिर्धारित लागतहरू टाढा छन् तिनीहरूले कल्पना गरेको भन्दा बाहिर तिर्न इच्छुक छन् ।
नेपालमा चीनद्वारा सञ्चालित परियोजनाहरू पनि चीनको प्रयासका विशिष्ट छन् । ऋणमा डुबेका न्यून र मध्यम आय भएका देशहरूमा आर्थिक पकड बलियो बनाउनुहोस् । उठाउँदै एउटा खण्ड वा चिनियाँ कम्पनीहरूले लागत ओभररनलाई स्पष्ट रूपमा बढाउनको लागि जायज ठहराउँछन् ।
नेपालमा चीनद्वारा सञ्चालित परियोजनाहरू पनि चीनको प्रयासका विशिष्ट छन् । ऋणमा डुबेका न्यून र मध्यम आय भएका देशहरूमा आर्थिक पकड बलियो बनाउनुहोस् । उठाउँदै एउटा खण्ड वा चिनियाँ कम्पनीहरूले लागत ओभररनलाई स्पष्ट रूपमा बढाउनको लागि जायज ठहराउँछन् ।
परिमार्जन / पुन: कार्य गर्नको लागि होस्ट देशलाई पर्खालमा धकेल्दै तिनीहरूका लगानीकर्ताहरूको लागि नाफा पहिलेको फाइदाको लागि सम्झौता । एड डाटाद्वारा गरिएको एक अध्ययन अनुसार, लगभग बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) को ३५ प्रतिशत पूर्वाधार परियोजनाहरूले सामना गरेको छ ।
भ्रष्टाचार घोटाला, श्रम उल्लंघन, सार्वजनिक सहित कार्यान्वयन समस्याहरू विरोध प्रदर्शन, पर्यावरण विरोध आदि । नेपाल र बीआरआईको उदाहरण उदाहरणीय छ । नेपाल र चीन दुवैले ढाँचामा हस्ताक्षर गरेका छन् ।
बीआरआईमा सन् २०१७ को मेमा सम्झौता। चार वर्षपछि पनि यसअन्तर्गत एउटा पनि परियोजना छैन । सम्झौता भइसकेको छ । अर्को मुद्दा के हो भने, धेरै चिनियाँ परियोजनाहरू छन् ।
बीआरआईअन्तर्गत रहेकाहरूले स्थानीय जनताको प्रतिरोधको सामना गरिरहेका छन्, धेरैले देख्छन् नेपाली हितमा हानी पुर्याउने र चीनलाई फाइदा पुर्याउने पूर्वाधारमामात्र चिनियाँ प्रतिबद्धता तथा चासो देखिन्छ ।
