बीआरआई आयोजनाका लागि नेपालले चीनबाट धेरै लगानी जुटाउन सकेको छैन। नेपालले चीनबाट व्यावसायिक ऋणको बोझ महसुस गर्न थालेपछि सन् २०२२ मा नेपाललाई ११ करोड ८० लाख अमेरिकी डलर सहयोगको प्रस्ताव गरेको थियो। नेपालले ओबीओआर आयोजनामार्फत गरेको लगानी निकै बेजोड छ र त्यसको ४० प्रतिशत ऊर्जा क्षेत्रमा गएको छ।
यातायात, सञ्चार, स्वास्थ्य, उद्योग, खानी कपडा, पूर्वाधार र कनेक्टिभिटीमा बाँकी रहेका क्षेत्रहरूमा थोरै फैलिएको छ। नेपालको निर्यात एकदमै सानो छ र यो प्रस्ताव अत्यावश्यक हुनेछ भनी राम्ररी थाहा पाएर चीनले सेप्टेम्बरदेखि लागू हुने गरी नेपालबाट निकासी हुने वस्तुको ९८ प्रतिशतमा शून्य महसुल प्रस्ताव गर्ने घोषणा पनि गरेको थियो।
धेरैले नेपाललाई आफ्ना विकास साझेदारहरूसँग आर्थिक संलग्नताको अत्यन्तै खाँचो भएको विश्वास गर्छन्। तर, उनीहरूले न्यूनतम वास्तविक लागतमा देशलाई वास्तवमै लाभहरू प्राप्त गर्ने कुरा सुनिश्चित गर्नुपर्दछ भन्ने विश्वास गर्छन्। केही विश्लेषकहरूले ओबीआर ‘चिनियाँ विस्तारवाद’ को एक साधन भएको र ‘वातावरणीय र सामाजिक लागतहरू’ मा कम ध्यान दिएको भन्दै आलोचनासमेत भइरहेको छ।
स्थानीय असन्तुष्टिले नेपालमा चिनियाँ उपस्थितिको विरोध गरिएको छ र उनीहरूमध्ये केहीले नेपाल-चीन ओबोर एमओयू खारेजको माग गर्दै नेपाल राष्ट्रिय एकता अभियानको युवा विभागले प्रदर्शन गरेका छन्।
नेपालले पनि आफ्नो तर्फबाट बीआरआई आयोजनालाई तीव्रता दिन नसक्ने ऋणले बीआरआई आयोजनाको सम्भावना सृजना गर्ने डरले विचलित गरिरहेको छ। नेपालले अनुदान मागेको भए पनि नेपालका लागि चिनियाँ राजदूत होउ याङ्गीले बीआरआईमा अनुदान र व्यावसायिक ऋण दुवै हुने बताइन्। “यो सहकारी मोडालिटीमा आधारित छ जसमा अनुदान र व्यावसायिक सहयोग समावेश छ।” बीआरआई परियोजनाहरूका लागि व्यावसायिक ऋणमा निर्भर रहेका श्रीलंका र पाकिस्तानमा के भयो भन्ने कुरालाई ध्यानमा राख्दै व्यावसायिक कोषमा चिनियाँ आग्रहले नेपाली अधिकारीहरूलाई आक्रोशित पारेको छ।
नेपालको चीन संलग्नता समान वार्ताको आधारमा छैन। काठमाडौंस्थित थिंक ट्यांक चाइना स्टडी सेन्टरका कार्यकारी अध्यक्ष सुन्दरनाथ बत्तराईले बीआरआई परियोजनाबारे नेपालमा अन्यौलको कारण नेपालको वार्ता कौशलको कमी र चीनसँग वार्ता गर्न नचाहेको बताए। यो सम्भवतः ठूला छिमेकी अर्थतन्त्र विरुद्ध बार्गेनिङ पावरको कमीको कारण हो।
नेपालले बीआरआई परियोजनाका लागि ऋण अपरिहार्य छ भने तिनीहरूले विकृत ऋणदाताहरू जस्तै ब्याज दरमा आउनुपर्छ र वार्षिक १ प्रतिशतभन्दा बढी नहुने संकेत गरेको छ। नेपाल पक्षले पनि चुक्ता गर्ने अवधि ४० वर्ष र सोभन्दा माथि बढाउन खोजिरहेको छ। चीनले बाध्य हुने कुनै संकेत दिएको छैन।
एक भूपरिवेष्ठित अल्पविकसित देश, नेपाल आफ्नो विकास साझेदारहरूको सहयोगमा यसको महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार विकास गर्न र यसको अर्थतन्त्रलाई विविधीकरण गर्न पूँजी र विशेषज्ञता परिचालन गर्ने आफ्नो आकांक्षामा सही छ। चीनको ओबीओआरले धेरै आशा जगाएको थियो, तर अहिले नेपाललाई मध्यम आय भएको मुलुक बन्नको लागि यो मात्र पर्याप्त नभएको देखिन्छ।
एलडीसी ग्रेजुएशन नेपालको समग्र विकास नीतिको अभिन्न अंग हो। यद्यपि, नेपालको राष्ट्रिय योजना आयोग, नोभेम्बर २०१९ को इस्तानबुल कार्यक्रमको कार्ययोजना (२०१०-२०) को कार्यान्वयनको मूल्यांकनसम्बन्धी समीक्षा प्रतिवेदनले एकदमै उपयुक्त रूपमा औंल्याएको छ कि “नेपाल सरकारले यसलाई पृथक कोशेढुङ्गाको रूपमा बुझेको छैन। तर बरु एक प्रक्रियाको रूपमा जसले अप-फ्रन्ट लागतहरू र ब्याक-एंड फाइदाहरूको गहन विचारको माग गर्दछ। बीआरआई यस परीक्षणमा मुश्किलले योग्य हुन्छ।
नेपाल सरकारले चालू पन्ध्रौं योजना (२०१९–२०२४) मा ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’को आकांक्षा र महत्वाकांक्षी लक्ष्यलाई सन् २०२२ सम्ममा स्तरोन्नति एजेण्डा २०३० हासिल गर्ने र सन् २०३० सम्ममा मध्यम आय भएको मुलुक बन्ने र २०४३ सम्ममा उच्च आय भएको देश बन्नेछ। यी लक्ष्यहरू हासिल गर्न नेपाललाई ओबीआरभन्दा बढी आवश्यक छ र जुन कोभिड-१९ महामारी र मन्दीको दबाबमा देखिए जस्तै ढिलो, अपर्याप्त र अनिश्चित छ।
नेपालले चिनियाँ व्यावसायिक ऋणमा भर पर्दा लागत र फाइदाहरू विचार गर्न आवश्यक छ। यसले विश्व बैंक, एडीबी, ईयू लगायतका बहुपक्षीय संस्थाहरू र जापान, भारत, बेलायत र अमेरिका जस्ता साझेदारहरू जस्ता अन्य विकास साझेदारहरूसँग पनि आफ्नो आर्थिक कूटनीतिलाई अझ राम्रोसँग ट्युन गर्न आवश्यक छ।
नेपालको द्रुत वृद्धि र विकासका लागि आवश्यक पर्ने सबैभन्दा ठूलो कुरा भनेको पूर्वाधार मात्र नभई चीनले जोड दिइरहेको औद्योगिक विविधीकरण र मानव पुँजी निर्माण पनि हो र विशेष गरी आधुनिक उद्योग र उद्यमशीलताका लागि प्रयोग गर्न सकिने बताइएको छ। यस सन्दर्भमा उद्योगको विविधिकरण र मानव पुँजीको विकासमा सहयोगका लागि सबै विकास साझेदारहरू विश्वस्त हुन आवश्यक छ।
इतिहास र संस्कृति र भूगोलको हिसाबले धेरै नजिक रहेको भारत क्षेत्रहरूमा साझेदारीको लागि ठूलो चारा हुन सक्छ। उल्लेखनीय स्टार्ट अप संस्कृतिको साथ भारत सबैभन्दा छिटो बढिरहेको उदीयमान अर्थव्यवस्था हो। उच्च शिक्षाको लागत पनि अन्य ठाउँको तुलनामा भारतमा धेरै सस्तो छ।
