एजेन्सी : हिमाल-पहाडहरूको काखमा रहेको काश्मीर उपत्यका प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै संस्कृतिमा पनि समृद्ध छ । मुसलमान, हिन्दु, सिख र ईसाईहरुबीचको धार्मिक विविधताका बाबजुद त्यहाँका बासिन्दाहरु मुख्यरुपमा एकतृत छन् । उनीहरूको सह-अस्तित्वले काश्मिरलाई मानवजाति, धर्मनिरपेक्षता र सहिष्णुता, शान्ति कायम गरेको छ । उनीहरुको सहअस्तित्वको आधारमा बहुसंख्यक समुदायहरु एक ठाउँमा बस्न सफल भएका छन् ।
काश्मिरको जीवन्त संस्कृति र परम्परालाई यहाँका व्यक्तिहरुको सहअस्तित्वलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । तिनीहरू अतिथि सत्कारलाई ठूलो महत्व दिन्छन्, परमेश्वरबाट डराउछन् र नम्र छन् । तिनीहरूको मातृभाषा, काश्मिरी उनीहरूको सांस्कृतिक पहिचानको लागि महत्वपूर्ण छ । आधुनिक भारतीय इण्डो-आर्य भाषाहरू बीच यो स्थानीय भाषाको अद्वितीय स्थान छ । यो एक मात्र भारतीय भाषा हो, जुन मध्य एशियाली भाषाहरूको डार्डिक समूहसँग सम्बन्धित छ ।
काश्मिरी भाषा अभिव्यक्तिको सुन्दर र बहु-स्तरीत प्रणाली हो । अन्य बोलीहरूबाट असंख्य शब्दहरू लिएको र आत्मसाथ गरिएको यसको शब्दावली उदार प्रकृतिको छ । काश्मिरी साहित्यलाई भारतको गौरव भनिन्छ । काश्मीरले आफ्नो राजनीतिक, आर्थिक र भाषिक ढाँचा जोगाएको छ ।
हस्तशिल्पहरू काश्मिरका जनताको परम्परागत पेसा हुन् । यहाँ महत्वपूर्ण वास्तु सम्पदाका धेरै भवनहरू छन् । कार्पेट, शल र अन्य टेपेस्ट्रीले यस क्षेत्रका शिल्पकारहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा चिनाएको छ । काठमा कुँद्ने कला र छतहरुमा गरिने डिजाइनको सुन्दरताले मोहित बनाउँछ । जबकि कढ़ाइ गर्ने र पेपियर मेचे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रख्यात छन् ।
पेपेयर मेचे सबैभन्दा राम्रो प्रमुख एशियाली डिजाइन र आकृतिहरूको प्रभावको सांस्कृतिक पहिचान हो । विश्व प्रसिद्ध डल तालमा उत्कृष्ट सजावटका परम्परागत साना काठका डुंगा र प्रसिद्ध डाल तालमा घरका डुंगा पनि सांस्कृतिक पहिचानका रुपमा राखिन्छन् । काश्मीरको रोमाञ्चकारी दृश्य धेरै स्थानीय कारीगरहरूको लागि प्रेरणाको स्रोत हो ।
यद्यपि, यस गतिशील सांस्कृतिक सम्पदा खतरामा कलाकारहरु रहेका छन् । कला प्रेमीबीचमा मध्यस्थताको प्रभावको कारण उनीहरूको कमिसनको मारमा परेका छन् । जसले गर्दा कलाकारहरुले उनीहरूको सृजनाको वास्तविक मूल्य पाउँदैनन् । वर्षौंदेखि यस प्रक्रियाले शिल्पकार र महिलाको मानसिकतामा ठूलो प्रभाव पारेको छ जसले राम्रो तिर्ने जागिर पाउनको लागि आफ्नो परम्परागत र पुस्तात्मक सीप त्याग्न बाध्य पारिएका छन् ।
विगतमा यस क्षेत्रको एक्लोपनाले स्थानीय कारीगरहरूलाई सहयोग पुर्यायो किनकि बाहिरबाट सामानहरू ल्याउन गाह्रो थियो । अब, जसरी पहुँच सुधार भएको छ, सस्तो मूल्यमा नयाँ डिजाइनहरू उपलब्ध छन् । यो युवा पुस्ताको बीचमा उदासीनताका साथ जो लामो समय, थकित घण्टा सीपको लागि खर्च गर्नमा ज्यादै इच्छुक छन्, रचनात्मक उद्योगहरूको क्रमिक गिरावटको कारण छ ।
